İnme (Felç) Nedir?
İnme, beyin damarlarından birinin tıkanması veya yırtılması sonucunda beynin bir bölümüne giden kan akımının bozulmasıdır. Halk arasında felç veya beyin felci olarak da bilinen bu durum, beyin hücrelerinin oksijensiz kalmasına ve kısa sürede zarar görmesine neden olabilir.
Beynin hangi bölgesinin etkilendiğine bağlı olarak konuşma, hareket, görme, denge, hafıza veya yutma gibi işlevlerde kayıp gelişebilir. İnme aniden ortaya çıkan ve dakikaların önemli olduğu tıbbi bir acil durumdur. Belirtiler fark edildiğinde düzelmesi beklenmeden 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
Felç kelimesi çoğu zaman inme ile aynı anlamda kullanılır. Ancak tıbbi olarak felç, kol veya bacak hareketlerinin kaybedilmesini ifade eder ve inmenin sonuçlarından yalnızca biridir. Her inme tam felce yol açmayabilir.
İnme Türleri Nelerdir?
İnme temel olarak damar tıkanmasına bağlı iskemik inme ve beyin kanamasına bağlı hemorajik inme olmak üzere iki gruba ayrılır.
İskemik inme, beyni besleyen damarın pıhtı nedeniyle tıkanması sonucunda gelişir. Pıhtı doğrudan beyin damarında oluşabileceği gibi kalpten veya boyundaki şah damarlarından beyne ulaşabilir. İnme vakalarının büyük bölümü bu gruptadır.
Hemorajik inme ise beyin damarının yırtılması ve beyin dokusunun içine veya beynin çevresine kanama olmasıdır. Kanama beyin dokusuna baskı yaparak hasarın artmasına neden olabilir. Yüksek tansiyon, damar baloncukları ve bazı damar yapısı bozuklukları beyin kanamasına yol açabilir.
Bu iki inme türünün tedavileri birbirinden tamamen farklıdır. Bu nedenle hastaneye ulaşıldığında beyin tomografisi veya gerekli durumlarda MR ile öncelikle tıkanıklık mı yoksa kanama mı olduğu belirlenir.
İnme Belirtileri Nelerdir?
İnme belirtileri çoğunlukla ani başlar. Kişinin birkaç dakika önce normal olan konuşması, yüz görünümü veya kol hareketleri birden bozulabilir.
En sık görülen inme belirtileri şunlardır:
Yüzün bir tarafında kayma veya uyuşma
Bir kol veya bacakta ani güç kaybı
İki kol birlikte kaldırıldığında bir kolun aşağı düşmesi
Konuşmanın bozulması veya anlaşılmaz hale gelmesi
Söylenenleri anlamakta zorlanma
Bir veya iki gözde ani görme kaybı
Çift görme
Ani denge kaybı veya yürüme güçlüğü
Şiddetli baş dönmesi
Nedeni bilinmeyen ani ve çok şiddetli baş ağrısı
Bilinç bulanıklığı veya bilinç kaybı
Yüzde kayma, kolda güçsüzlük ve konuşma bozukluğu en kolay fark edilen bulgulardır. Bu belirtilerden yalnızca birinin bulunması bile inme şüphesi için yeterlidir.
Belirtilerin başladığı veya kişinin en son normal görüldüğü saat mutlaka not edilmelidir. Tedavi seçeneklerinin önemli bir bölümü bu zamana göre belirlenir.
İnme Belirtisinde Ne Yapılmalıdır?
İnme şüphesinde yapılması gereken ilk işlem 112’yi aramaktır. Hastanın kendi aracıyla hastaneye götürülmesi zaman kaybına ve uygun olmayan bir merkeze başvurulmasına neden olabilir. Ambulans ekipleri hastanın durumunu değerlendirerek uygun inme merkezine yönlendirme yapabilir.
Belirtilerin geçmesi beklenmemeli, hastaya yiyecek, içecek veya ilaç verilmemelidir. Özellikle aspirin, inmenin damar tıkanıklığı mı yoksa beyin kanaması mı olduğu bilinmeden kullanılmamalıdır.
Hastanın bilinci kapalıysa ancak solunumu varsa güvenli şekilde yan yatırılması ve solunumunun takip edilmesi gerekir. Acil sağlık ekibinin vereceği yönlendirmeler uygulanmalıdır.
Geçici İnme Belirtileri Önemli midir?
Geçici iskemik atak, inme belirtilerinin kısa süre içinde düzelmesiyle ortaya çıkan geçici bir beyin dolaşımı bozukluğudur. Halk arasında mini inme olarak da bilinir.
Yüz kayması, konuşma bozukluğu, görme kaybı veya kolda güçsüzlük birkaç dakika içinde tamamen düzelmiş olsa bile tehlike geçmiş sayılmaz. Geçici iskemik atak, kısa süre içinde kalıcı bir inme gelişebileceğinin habercisi olabilir. Bu nedenle belirtiler geçmiş olsa bile aynı gün acil değerlendirme yapılmalıdır.
İnme Neden Olur?
İnme, beyni besleyen damarların hastalanması veya vücudun başka bir bölgesinden gelen pıhtının beyin damarını tıkaması sonucunda gelişebilir.
Başlıca inme nedenleri şunlardır:
Atriyal fibrilasyon ve diğer kalp ritim bozuklukları
Şah damarlarında ateroskleroz ve plak oluşumu
Diyabet
Sigara kullanımı
Daha önce kalp krizi geçirilmesi
Kalp içinde pıhtı oluşması
Beyin damarında baloncuk veya yapısal bozukluk
Pıhtılaşma hastalıkları
Boyun damarlarında yırtılma
Hareketsizlik ve fazla kilo
Özellikle atriyal fibrilasyonda kalbin üst odacıklarında oluşan pıhtı beyne giderek ciddi damar tıkanıklığına neden olabilir. Bu nedenle ritim bozukluğu bulunan uygun hastalarda kan sulandırıcı tedavinin düzenli kullanılması inmeden korunmada önemlidir.
İnme Tanısı Nasıl Konulur?
İnme tanısında belirtilerin ne zaman başladığı, hastanın kullandığı ilaçlar ve daha önce geçirdiği hastalıklar hızla değerlendirilir. Nörolojik muayene ile konuşma, kol ve bacak hareketleri, görme ve bilinç durumu kontrol edilir.
Beyin tomografisi, damar tıkanıklığı ile beyin kanamasını birbirinden ayırmak için kullanılan temel incelemedir. Beyin damarlarını değerlendirmek amacıyla tomografik anjiyografi yapılabilir. Bazı hastalarda beyin MR’ı ve MR anjiyografi de kullanılabilir.
Kan testleri, EKG ve kalp ritmi takibi ile inmeye neden olabilecek ek sorunlar araştırılır. Hastanın durumuna göre şah damarı ultrasonu, ekokardiyografi ve uzun süreli ritim kaydı planlanabilir.
İskemik İnme Tedavisi Nasıl Yapılır?
İskemik inme tedavisinde amaç, tıkanan beyin damarındaki kan akımını mümkün olduğunca erken yeniden sağlamaktır. Tedavi seçimi belirtilerin başlama zamanına, tıkalı damarın yerine, beyin görüntülerine ve hastanın genel durumuna göre belirlenir.
Uygun hastalarda belirtilerin başlamasından sonraki ilk 4,5 saat içinde damar yoluyla pıhtı çözücü ilaç verilebilir. Bu tedavi her hastaya uygulanmaz. Kanama riski, kullanılan ilaçlar, tansiyon değerleri ve beyin görüntüleri birlikte değerlendirilir.
Büyük bir beyin damarı tıkalıysa anjiyo yöntemiyle pıhtı çıkarma işlemi uygulanabilir. Mekanik trombektomi olarak adlandırılan bu tedavide kasık veya el bileği damarından ilerletilen kateterlerle beyin damarına ulaşılır ve pıhtı çıkarılır.
Trombektomi ne kadar erken yapılırsa başarı şansı o kadar artar. Ancak gelişmiş beyin görüntülemelerinde kurtarılabilir beyin dokusu bulunan seçilmiş hastalarda işlem, belirtilerin başlamasından sonraki 24 saate kadar değerlendirilebilir. Güncel tedavi yaklaşımı, bazı hastalarda trombektomi uygulanabilecek grupları genişletmiştir.
Kanamalı İnme Tedavisi Nasıl Yapılır?
Kanamalı inme tedavisi, kanamanın yeri, büyüklüğü ve nedenine göre planlanır. İlk amaç kanamanın büyümesini önlemek, beyin üzerindeki basıncı azaltmak ve hayati fonksiyonları korumaktır.
Yüksek tansiyon kontrollü biçimde düşürülebilir. Kan sulandırıcı ilaç kullanan hastalarda ilacın etkisini azaltan veya geri çeviren tedaviler uygulanabilir. Bazı hastalarda biriken kanın boşaltılması, beyin basıncının azaltılması veya kanamaya neden olan damarın kapatılması için cerrahi ya da anjiyografik girişim gerekebilir.
Beyin kanaması şüphesi bulunan bir hastaya görüntüleme yapılmadan pıhtı çözücü veya kan sulandırıcı ilaç verilmez.
İnme Sonrası İyileşme Mümkün müdür?
İnme sonrası iyileşme, etkilenen beyin bölgesine, hasarın büyüklüğüne, tedavinin ne kadar erken başladığına ve hastanın genel sağlık durumuna göre değişir.
Bazı hastalarda belirtiler büyük ölçüde düzelebilirken bazı hastalarda kol ve bacak güçsüzlüğü, konuşma bozukluğu, yutma güçlüğü, görme kaybı veya denge sorunu kalıcı olabilir. Rehabilitasyona erken başlanması, kaybedilen işlevlerin yeniden kazanılmasına yardımcı olur.
İnme rehabilitasyonunda fizik tedavi, konuşma terapisi, yutma değerlendirmesi, günlük yaşam becerileri eğitimi ve psikolojik destek yer alabilir. Tedavi hastanın kaybettiği işlevlere göre kişiye özel planlanır.
İnme Tekrarlar mı?
Daha önce inme veya geçici iskemik atak geçiren kişilerde yeni bir inme gelişme riski artar. Bu nedenle ilk olayın nedeni ayrıntılı biçimde araştırılmalı ve koruyucu tedavi geciktirilmemelidir.
Damar tıkanmasına bağlı inme sonrasında hastanın durumuna göre trombosit önleyici ilaçlar veya kan sulandırıcı tedavi kullanılabilir. Kolesterol ve tansiyon ilaçları düzenlenebilir. Şah damarında ileri darlık bulunması halinde stent veya cerrahi tedavi değerlendirilebilir.
İlaç seçimi inmenin nedenine göre yapılır. Atriyal fibrilasyona bağlı inmede kullanılan tedavi ile şah damarı plağına bağlı inmede kullanılan tedavi aynı olmayabilir.
İnme Riski Nasıl Azaltılır?
İnme riskini azaltmak için değiştirilebilir risk faktörlerinin kontrol altına alınması gerekir. Özellikle yüksek tansiyonun düzenli takip ve tedavisi önemlidir.
Korunmak için şu adımlar uygulanabilir:
Tansiyon düzenli ölçülmelidir.
Diyabet kontrol altında tutulmalıdır.
LDL kolesterol hedef düzeye düşürülmelidir.
Sigara bırakılmalıdır.
Düzenli fiziksel aktivite yapılmalıdır.
Fazla kilo azaltılmalıdır.
Tuz tüketimi sınırlandırılmalıdır.
Atriyal fibrilasyon tedavisi aksatılmamalıdır.
Verilen kan sulandırıcı ilaçlar düzenli kullanılmalıdır.
Uyku apnesi gibi eşlik eden hastalıklar tedavi edilmelidir.
İnme risk faktörlerinin önemli bir bölümü kontrol edilebilir. İlaçların düzenli kullanılması ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarının sürdürülmesi hem ilk inme hem de tekrarlayan inme riskini azaltmaya yardımcı olur.
