Kolesterol Nedir?
Kolesterol, vücudun hücre yapısı ve bazı hormonlar için kullandığı yağ benzeri bir maddedir.
Yani kolesterol tamamen zararlı bir madde değildir. Vücudun kolesterole ihtiyacı vardır. Sorun, kandaki bazı kolesterol türlerinin gereğinden fazla yükselmesiyle başlar.
Kolesterol yüksekliği çoğu zaman belirti vermez. Kişi kendisini iyi hissedebilir, günlük hayatında hiçbir sorun yaşamayabilir. Ancak damar duvarında birikim yıllar içinde sessizce ilerleyebilir.
Kolesterol Ne İşe Yarar?
Kolesterol hücre zarının yapısında bulunur. Bazı hormonların ve safra asitlerinin üretiminde kullanılır. Safra asitleri, yağların sindirilmesine yardımcı olur.
Bu nedenle kolesterol vücut için gereklidir. Ancak kandaki düzeyi ve hangi taşıyıcılarla taşındığı önemlidir. Özellikle LDL kolesterol yüksekliği, damar sağlığı açısından daha fazla risk taşır.
Kolesterol Neden Yükselir?
Kolesterol yüksekliği yalnızca yağlı yemek yemekle açıklanmaz. Beslenme, genetik yapı, kilo, hareket düzeyi ve bazı hastalıklar birlikte etkili olabilir.
Doymuş yağdan zengin beslenme, hareketsizlik ve fazla kilo LDL kolesterolü artırabilir. Diyabet, tiroid bezinin yavaş çalışması, böbrek hastalıkları ve bazı ilaçlar da kolesterol değerlerini etkileyebilir.
Kolesterol Yüksekliği Belirti Verir mi?
Kolesterol yüksekliği genellikle belirti vermez. Bu nedenle “başım ağrımıyor, kendimi iyi hissediyorum” demek kolesterolün normal olduğu anlamına gelmez.
Hastalar çoğu zaman yüksek kolesterolü kan tahlilinde öğrenir. Damar hastalığı gelişene kadar hiçbir belirti olmayabilir. Bu yüzden kolesterol, şikâyet beklenerek değil, kan testiyle takip edilir.
Kolesterol Damarları Nasıl Etkiler?
Kandaki bazı yağ parçacıkları damar duvarına yerleşebilir. Zamanla burada plak adı verilen birikimler oluşur. Bu süreç damar sertliği olarak bilinir.
Plak büyüdükçe damar daralabilir. Kalp damarlarında olursa göğüs ağrısı veya kalp krizi riski artar. Beyin damarlarında olursa inme riski yükselir.
Total Kolesterol Nedir?
Total kolesterol, kandaki toplam kolesterol miktarını gösterir. Ancak tek başına tüm riski anlatmaz. Çünkü toplam değerin içinde farklı kolesterol türleri bulunur.
Bu nedenle yalnızca total kolesterole bakmak yeterli değildir. LDL, HDL, trigliserid ve mümkünse non-HDL kolesterol birlikte değerlendirilmelidir. Tedavi kararı çoğu zaman özellikle LDL kolesterol ve kişinin toplam kalp-damar riskine göre verilir.
İyi ve Kötü Kolesterol Ne Demektir?
Halk arasında HDL kolesterol “iyi kolesterol”, LDL kolesterol ise “kötü kolesterol” olarak bilinir. Bu ifade anlaşılması kolaydır, ancak biraz basitleştirilmiş bir anlatımdır.
LDL kolesterol yüksek olduğunda damar duvarında birikim riski artar. HDL kolesterol ise kolesterol taşınmasında farklı bir rol oynar. Yine de kalp-damar riskini değerlendirirken yalnızca HDL yüksekliğine güvenilmez.
Trigliserid Kolesterolden Farklı mıdır?
Trigliserid, kandaki başka bir yağ türüdür. Kolesterol ile aynı şey değildir. Vücut fazla enerjiyi trigliserid olarak depolayabilir.
Trigliserid yüksekliği özellikle fazla kilo, insülin direnci, diyabet, alkol kullanımı ve şekerli beslenmeyle ilişkili olabilir. Kolesterol değerlendirilirken trigliserid düzeyi de mutlaka görülmelidir.
Kolesterol Değeri Kaç Olmalı?
Kolesterol için herkes adına tek bir ideal değer söylemek doğru değildir. Hedef değer, kişinin kalp-damar riskine göre değişir. Bu nedenle yalnızca total kolesterole bakarak karar verilmez.
Genel olarak total kolesterolün 200 mg/dL altında olması istenir. 200–239 mg/dL arası sınırda yüksek, 240 mg/dL ve üzeri ise yüksek kabul edilir. Ancak tedavi kararında asıl belirleyici çoğu zaman LDL kolesterol düzeyidir.
LDL kolesterol için hedef, kişinin risk durumuna göre belirlenir. Kalp-damar hastalığı olmayan ve düşük riskli kişilerde LDL’nin 116 mg/dL’nin altında olması hedeflenebilir. Orta riskte hedef 100 mg/dL’nin altıdır.
Yüksek riskli kişilerde LDL hedefi 70 mg/dL’nin altıdır. Daha önce kalp krizi geçiren, stent takılan, ciddi damar hastalığı olan veya çok yüksek riskli kabul edilen kişilerde hedef genellikle 55 mg/dL’nin altıdır.
HDL kolesterol için erkeklerde 40 mg/dL’nin, kadınlarda 50 mg/dL’nin üzerinde olması olumlu kabul edilir. Trigliserid düzeyinin ise genellikle 150 mg/dL’nin altında olması beklenir.
Bu değerler tek başına tanı veya tedavi kararı anlamına gelmez. Yaş, sigara, tansiyon, diyabet, aile öyküsü ve geçirilmiş kalp hastalıkları birlikte değerlendirilmelidir.
Kolesterol Testi Nasıl Yapılır?
Kolesterol kan testiyle ölçülür. Bu testte genellikle total kolesterol, LDL kolesterol, HDL kolesterol ve trigliserid birlikte değerlendirilir.
Bazı durumlarda test açlık gerektirmeden yapılabilir. Ancak trigliserid yüksekliği veya özel değerlendirme gerekiyorsa açlık istenebilir. Testin nasıl yapılacağı hekim tarafından belirlenir.
Kolesterol Yüksekliği Kimlerde Daha Sık Görülür?
Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olan kişilerde kolesterol yüksekliği daha sık görülebilir. Bazı hastalarda genetik olarak LDL kolesterol çok yüksek seyreder.
Fazla kilo, hareketsiz yaşam, diyabet ve sağlıksız beslenme de riski artırır. Yaş ilerledikçe kolesterol değerlerinde değişiklik görülebilir.
Ailesel Kolesterol Yüksekliği Nedir?
Ailesel kolesterol yüksekliği, LDL kolesterolün genetik nedenlerle çok yüksek seyretmesidir. Bu kişilerde kolesterol genç yaşlardan itibaren yüksek olabilir.
Ailede genç yaşta kalp krizi, stent veya bypass öyküsü varsa bu durum akla gelmelidir. Böyle hastalarda yalnızca beslenme değişikliği çoğu zaman yeterli olmaz ve ilaç tedavisi gerekebilir.
Kolesterol Yüksekliği Tehlikeli midir?
Kolesterol yüksekliği kısa sürede belirti vermediği için hafife alınabilir. Ancak yıllar içinde damar duvarında birikime yol açabilir.
Bu birikim kalp krizi, inme ve bacak damar hastalığı riskini artırabilir. Risk özellikle LDL kolesterol yüksekliği, sigara, hipertansiyon ve diyabet birlikte olduğunda daha belirgindir.
Kolesterol Nasıl Düşürülür?
Kolesterolü düşürmek için beslenme düzeni, kilo kontrolü ve hareket önemlidir. Doymuş yağ ve trans yağ tüketimini azaltmak LDL kolesterolü düşürmeye yardımcı olabilir.
Ancak her yüksek kolesterol yalnızca yaşam tarzıyla yeterince düşmez. Özellikle kalp-damar riski yüksek kişilerde ilaç tedavisi gerekebilir. Tedavi kararı kan değerleriyle birlikte kişinin genel riskine göre verilir.
Kolesterol İçin Beslenme Nasıl Olmalıdır?
Beslenmede sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, balık ve zeytinyağı ağırlıklı bir düzen tercih edilebilir. İşlenmiş etler, kızartmalar, trans yağlar ve fazla şeker sınırlandırılmalıdır.
Burada amaç yalnızca kolesterolü düşürmek değildir. Aynı zamanda tansiyonu, kan şekerini ve kilo kontrolünü desteklemek gerekir. Çünkü damar sağlığını tek bir değer belirlemez.
Yumurta Kolesterolü Yükseltir mi?
Yumurta kolesterol içerir, ancak kandaki kolesterolü etkileyen tek besin değildir. Genel beslenme düzeni daha belirleyicidir.
Sağlıklı kişilerde makul miktarda yumurta çoğu zaman sorun oluşturmaz. Ancak diyabet, kalp damar hastalığı veya çok yüksek LDL kolesterol varsa beslenme kişiye özel düzenlenmelidir.
Kolesterol İlacı Ne Zaman Gerekir?
Kolesterol ilacı, yalnızca kolesterol değeri yüksek diye otomatik başlanmaz. Kişinin yaşı, LDL düzeyi, diyabeti, tansiyonu, sigara kullanımı ve kalp-damar hastalığı öyküsü birlikte değerlendirilir.
Daha önce kalp krizi geçirmiş veya stent takılmış hastalarda kolesterol tedavisi çok daha güçlü planlanır. Bu hastalarda amaç yalnızca sayıyı düzeltmek değil, yeni damar olaylarını önlemektir.
Statin Nedir?
Statinler, LDL kolesterolü düşürmek için en sık kullanılan ilaç grubudur. Karaciğerde kolesterol üretimini azaltırlar ve damar riskini düşürmeye yardımcı olurlar.
Bazı hastalar kolesterol ilacını yalnızca “tahlil ilacı” gibi görür. Oysa yüksek riskli hastalarda statin tedavisinin asıl amacı kalp krizi ve inme riskini azaltmaktır.
Kolesterol İlacı Ömür Boyu Kullanılır mı?
Bazı hastalarda kolesterol ilacı uzun süreli kullanılır. Özellikle kalp damar hastalığı olan, stent takılan veya yüksek riskli kişilerde tedavinin devamı önemlidir.
Kolesterol normale indiğinde ilacı bırakmak doğru olmayabilir. Çünkü normal değer çoğu zaman ilacın etkisiyle sağlanır. Doz değişikliği veya ilaç kesilmesi hekim değerlendirmesiyle yapılmalıdır.
Kolesterol Düşüklüğü Zararlı mıdır?
Kolesterolün çok düşük olması bazı özel durumlarda değerlendirilir. Ancak kalp-damar hastalığı riski yüksek kişilerde LDL kolesterolün düşük tutulması genellikle istenen bir hedeftir.
Hastaların en sık yaptığı hata, “kolesterol çok düştü, ilaç zararlı olur” diye tedaviyi bırakmaktır. Hedef değer, kişinin risk durumuna göre belirlenmelidir.
Kolesterol Yüksekliği İçin Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?
Kan tahlilinde kolesterol yüksekliği saptandıysa kardiyoloji veya ilgili hekim değerlendirmesi yararlı olur. Özellikle LDL çok yüksekse, ailede erken kalp hastalığı varsa veya başka risk faktörleri bulunuyorsa gecikmemek gerekir.
Göğüs ağrısı, nefes darlığı, eforla gelen baskı hissi veya bacaklarda yürümekle ağrı varsa bu durum yalnızca kolesterol takibi olarak görülmemelidir. Damar hastalığı açısından ayrıca değerlendirme gerekir.
Referans:
