Periferik Arter Hastalığı Nedir?
Periferik arter hastalığı, bacaklara giden atardamarların daralması veya tıkanmasıdır.
Bu hastalık halk arasında bacak damar tıkanıklığı ya da kısaca damar hastalığı olarak bilinir. Kalbi besleyen damarlar nasıl daralabiliyorsa, bacaklara kan taşıyan damarlar da zamanla daralabilir. Sonuçta bacak kaslarına özellikle yürürken yeterli kan ve oksijen ulaşamaz.
Periferik damar hastalığı yalnızca bacak ağrısı yapan bir sorun değildir. Aynı damar sertliği (ateroskleroz) süreci kalp ve beyin damarlarında da bulunabilir. Bu nedenle bu hastalık, hastanın genel damar sağlığı hakkında önemli bir uyarı verir.
Periferik Arter Hastalığı Nasıl Gelişir?
Periferik damar hastalığı çoğunlukla damar sertliği nedeniyle gelişir. Damar duvarında yağ, kolesterol ve iltihabi hücreler birikir. Zamanla plak adı verilen bu birikimler damarın içini daraltır.
Damar daraldığında bacak istirahat halindeyken yeterli kan alabilir. Fakat yürüyüş sırasında kasların oksijen ihtiyacı artar. Daralmış damar bu ihtiyacı karşılayamaz ve ağrı başlar. Hasta durunca kasın ihtiyacı azalır, ağrı birkaç dakika içinde hafifler.
Bu mekanizma periferik arter hastalığının en tipik özelliğini açıklar: yürümekle gelen, dinlenince geçen bacak ağrısı. Bu ağrı çoğu zaman baldırda olur; ancak darlığın yerine göre kalça, uyluk veya ayakta da hissedilebilir.
Periferik Arter Hastalığı Belirtileri Nelerdir?
Bacak damar hastalığının en sık belirtisi yürümekle ortaya çıkan bacak ağrısıdır. Ağrı genellikle kramp, sıkışma, yanma veya kasılma şeklinde tarif edilir. En sık baldır bölgesinde hissedilir.
Bunun dışında bacakta soğukluk, uyuşma, güçsüzlük, tüylerde azalma ve ayakta renk değişikliği görülebilir. Ayak derisi daha parlak hale gelebilir. Tırnaklarda kalınlaşma veya yavaş uzama fark edilebilir.
Periferik damar hastalığı ilerlediğinde ağrı yalnızca yürürken değil, dinlenirken de olabilir. Özellikle gece ayakta ağrı olması ve bacağı yataktan aşağı sarkıtınca rahatlama önemli bir bulgudur. Bu durum bacağın kanlanmasının belirgin azaldığını gösterebilir.
Yürümekle Gelen Bacak Ağrısı Neden Önemlidir?
Periferik arter hastalığında yürümekle gelen bacak ağrısı çok değerli bir belirtidir. Hasta genellikle “bir süre yürüyünce baldırım sıkışıyor, durunca geçiyor” diye anlatır. Bu tarif, bacak damarlarında kan akımının azaldığını düşündürür.
Bu ağrı bazen bel fıtığı, kas ağrısı veya yaşa bağlı yorgunluk sanılabilir. Oysa periferik arter hastalığında ağrı belirli bir yürüme mesafesinden sonra tekrarlar. Hasta durup dinlenince rahatlar, yürümeye başlayınca aynı noktada yeniden ağrı hisseder.
Ağrının mesafesi hastalığın takibinde önemlidir. Daha önce 500 metre yürüyebilen bir kişinin artık 100 metrede durması, bacak damar hastalığının ilerlediğini gösterebilir. Bu değişiklik mutlaka dikkate alınmalıdır.
Bacak Damar Tıkanıklığı Her Zaman Ağrı Yapar mı?
Periferik arter hastalığı her zaman belirgin ağrı yapmaz. Bazı hastalarda damar darlığı olmasına rağmen yakınma çok hafif olabilir. Özellikle diyabet hastalarında sinir etkilenmesi nedeniyle ağrı hissi azalabilir.
Bu nedenle ağrının olmaması her zaman güven verici değildir. Diyabeti olan bir hastada ayakta küçük bir yara, renk değişikliği veya geç iyileşen bir tahriş bile periferik damar hastalığı açısından önemlidir. Çünkü kan akımı yetersizse yara iyileşmesi gecikir.
Girişimsel kardiyoloji pratiğinde bu ayrım çok önemlidir. Hasta ağrı tarif etmese bile ayakta iyileşmeyen yara varsa bacak dolaşımı değerlendirilmelidir. Damar hastalığını erken yakalamak, daha büyük sorunların önüne geçebilir.
Periferik Damar Hastalığı Kimlerde Daha Sık Görülür?
Bacak damar hastalığı en sık sigara içenlerde, diyabet hastalarında, yüksek kolesterolü olanlarda ve hipertansiyonu bulunanlarda görülür. Bu risk faktörleri damar duvarını yıllar içinde yıpratır.
Sigara, bacak damar hastalığında en güçlü risklerden biridir. Hem damar iç yüzeyine zarar verir hem de damar sertliğini hızlandırır. Diyabet ise hem damarları hem sinirleri etkileyerek hastalığın daha sessiz ve daha ilerleyici seyretmesine neden olabilir.
Daha önce kalp krizi geçiren, stent takılan, bypass ameliyatı olan veya inme geçiren kişilerde periferik damar hastalığı daha dikkatli araştırılmalıdır. Çünkü damar sertliği çoğu zaman vücudun tek bir bölgesiyle sınırlı kalmaz.
Diyabet Hastalarında Bacak Damar Hastalığı Neden Daha Önemlidir?
Diyabet hastalarında perifer arter hastalığı daha sessiz ilerleyebilir. Çünkü diyabet sinir uçlarını etkileyerek ağrı hissini azaltabilir. Hasta ayağındaki yarayı, basıyı veya dolaşım sorununu geç fark edebilir.
Perifer arter hastalığı olan diyabet hastalarında yara iyileşmesi daha zor olabilir. Kan akımı yeterli değilse küçük bir tırnak batması, ayakkabı vurması veya cilt çatlağı daha ciddi hale gelebilir. Bu nedenle diyabetik hastalarda ayak muayenesi yalnızca cilt kontrolü değildir; damar dolaşımının da değerlendirilmesi gerekir.
Bu hastalarda ağrı olmaması tek başına iyi bir işaret sayılmaz. Ayakta geç iyileşen yara, renk değişikliği, soğukluk veya nabızların zayıf alınması perifer arter hastalığı açısından incelenmelidir.
Periferik Arter Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
Periferik arter hastalığı tanısında önce hastanın yürüme şikâyeti dikkatle dinlenir. Ağrının nerede başladığı, kaç metre yürüyünce ortaya çıktığı ve dinlenince geçip geçmediği sorulur.
Muayene ve Ayak Bileği-Kol İndeksi
Muayenede bacak ve ayak nabızlarına bakılır. İki bacak arasında ısı farkı, renk değişikliği, yara, tüylerde azalma ve cilt yapısı değerlendirilir. Bu basit muayene bile bacak damar hastalığı hakkında önemli bilgi verir.
Tanıyı desteklemek için ayak bileği-kol indeksi ölçülebilir. Bu testte koldaki tansiyon ile ayak bileğindeki tansiyon karşılaştırılır. Ayak bileğindeki basınç düşükse periferik arter hastalığı düşünülür.
Doppler Ultrason ve Anjiyografi
Periferik arter hastalığında Doppler ultrason, damardaki kan akımını değerlendirmek için sık kullanılır. Darlığın yeri, derecesi ve kan akımının hızı hakkında bilgi verir. Ağrısız ve pratik bir incelemedir.
Tedavi planı yapılacak hastalarda daha ayrıntılı görüntüleme gerekebilir. BT anjiyografi, MR anjiyografi veya klasik anjiyografi ile damar yapısı netleştirilir. Hangi damarın daraldığı, tıkanıklığın uzunluğu ve stent ya da balon tedavisine uygunluk bu şekilde değerlendirilir.
Bu aşamada amaç yalnızca “damar tıkalı mı?” sorusunu cevaplamak değildir. Asıl amaç, hastaya en uygun tedavi yolunu belirlemektir.
Periferik Arter Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?
Periferik arter hastalığı tedavisinde üç temel hedef vardır. Birincisi bacak ağrısını azaltmak ve yürüme mesafesini artırmaktır. İkincisi damar hastalığının ilerlemesini yavaşlatmaktır. Üçüncüsü kalp krizi ve inme riskini azaltmaktır.
Bu nedenle tedavi yalnızca bacak damarına yönelik düşünülmez. Sigaranın bırakılması, LDL kolesterolün düşürülmesi, tansiyonun kontrolü ve diyabet yönetimi tedavinin temel parçalarıdır. Damar hastalığı olan bir hastada bu risk faktörleri ne kadar iyi kontrol edilirse uzun dönem sonuç o kadar iyi olur.
Düzenli yürüyüş programı birçok hastada belirgin fayda sağlar. Hasta ağrı başlayana kadar yürür, kısa süre dinlenir ve tekrar yürür. Bu düzenli yapıldığında bacak kasları kanı daha verimli kullanmaya başlar ve yürüme mesafesi artabilir.
Periferik Arter Hastalığında Hangi İlaçlar Kullanılır?
Periferik arter hastalığında ilaç tedavisi damar hastalığını kontrol altına almak için kullanılır. Kolesterol düşürücü ilaçlar damar sertliğinin ilerlemesini yavaşlatır ve kalp-damar riskini azaltır.
Pıhtı oluşma riskini azaltan ilaçlar da tedavide önemli yer tutar. Bu ilaçlar özellikle damar hastalığı olan kişilerde kalp krizi, inme ve bacakla ilgili damar olaylarını azaltmaya yardımcı olur.
Bazı hastalarda yürüme mesafesini artırmaya yönelik ilaçlar da kullanılabilir. Ancak ilaç seçimi hastanın kalp durumu, kanama riski, böbrek fonksiyonu ve eşlik eden hastalıklarına göre yapılır. Bu nedenle tedavi kişiye özel planlanmalıdır.
Balon ve Stent Tedavisi Ne Zaman Gündeme Gelir?
Periferik arter hastalığında balon ve stent tedavisi, daralmış veya tıkanmış bacak damarını açmak için uygulanır. Özellikle ilaç ve yürüyüş tedavisine rağmen günlük yaşamı kısıtlayan ağrı devam ediyorsa bu seçenek değerlendirilir.
İşlem genellikle kasık veya uygun başka bir damar yolundan yapılır. Darlık bölgesine ince kateterlerle ulaşılır. Balonla damar genişletilir, gerekirse stent yerleştirilir. Amaç bacağa giden kan akımını artırmaktır.
İstirahat ağrısı, iyileşmeyen yara veya parmaklarda dolaşım bozukluğu varsa tedavi daha öncelikli hale gelir. Bu hastalarda hedef yalnızca yürüme mesafesini artırmak değil, bacağın ve ayağın kanlanmasını korumaktır.
Bypass Ameliyatı Ne Zaman Düşünülür?
Bazı periferik arter hastalığı hastalarında damar tıkanıklığı uzun veya karmaşık olabilir. Bu durumda balon ve stent tedavisi yeterli olmayabilir. Kanın tıkalı bölgeyi geçerek daha aşağıdaki damarlara ulaşması için bypass ameliyatı gündeme gelebilir.
Bypass kararı damar yapısına, hastanın genel durumuna ve bacağın riskine göre verilir. Her hasta için aynı yöntem doğru değildir. Önemli olan, bacağı en güvenli ve en kalıcı şekilde kanlandıracak tedaviyi seçmektir.
Bu karar çoğu zaman girişimsel kardiyoloji, kalp-damar cerrahisi ve ilgili branşların birlikte değerlendirmesiyle verilir. Hastanın yürüme şikâyeti, yara durumu ve damar haritası tedavi planını belirler.
Periferik Arter Hastalığında Ayak Bakımı Neden Önemlidir?
Periferik arter hastalığında ayaklara giden kan azaldığı için küçük yaralar daha geç iyileşebilir. Özellikle diyabet hastalarında bu durum daha belirgindir.
Ayaklar her gün kontrol edilmelidir. Tırnak kesimi dikkatli yapılmalı, dar ayakkabıdan kaçınılmalı ve çıplak ayakla dolaşılmamalıdır. Küçük bir yara, su toplaması veya renk değişikliği önemsenmelidir.
Burada amaç hastayı korkutmak değildir. Amaç, sorun henüz küçükken fark etmektir. Periferik arter hastalığında erken fark edilen ayak sorunları daha kolay yönetilir.
Periferik Arter Hastalığı Olanlar Nelere Dikkat Etmelidir?
Periferik arter hastalığı olan bir hastada sigaranın bırakılması tedavinin en önemli adımlarından biridir. Sigara devam ettiği sürece damar hastalığı daha hızlı ilerleyebilir ve yapılan işlemlerin uzun dönem başarısı azalabilir.
Kolesterol, tansiyon ve kan şekeri düzenli takip edilmelidir. İlaçlar iyi hissedildiği için bırakılmamalıdır. Çünkü bu ilaçlar yalnızca bacak ağrısı için değil, genel damar sağlığını korumak için verilir.
Yürüme mesafesi hasta tarafından takip edilmelidir. Daha kısa mesafede ağrı başlaması, yeni yara oluşması, ayakta renk değişikliği veya istirahat ağrısı gelişmesi durumunda hekime başvurulmalıdır.
Referans:
