Hipertansiyon Nedir?
Hipertansiyon, kanın damar duvarına uyguladığı basıncın sürekli olarak normalden yüksek olmasıdır. Halk arasında yüksek tansiyon olarak bilinir. Tansiyonun zaman zaman yükselmesi tek başına hipertansiyon tanısı koydurmaz. Tanı için farklı zamanlarda yapılan doğru ölçümlerde yüksek değerlerin devam ettiğinin gösterilmesi gerekir.
Tansiyon ölçümünde iki değer bulunur. Büyük tansiyon olarak bilinen sistolik tansiyon, kalbin kasılarak kanı damarlara pompaladığı sıradaki basıncı gösterir. Küçük tansiyon olarak bilinen diyastolik tansiyon ise kalbin gevşediği sıradaki damar basıncıdır.
Hipertansiyon çoğu zaman belirti vermeden ilerler. Buna rağmen kalp, beyin, böbrekler, gözler ve damarlar üzerinde zamanla hasara neden olabilir. Bu nedenle yüksek tansiyonun fark edilmesi, düzenli takip edilmesi ve kontrol altında tutulması önemlidir.
Tansiyon Kaç Olmalı?
Tansiyon değerleri kişinin yaşı, sağlık durumu, kullandığı ilaçlar ve ölçümün yapıldığı yere göre değerlendirilir. Genel olarak yetişkinlerde 120/80 mmHg civarındaki bir tansiyon değeri sağlıklı kabul edilir.
Avrupa Kardiyoloji Derneğinin güncel yaklaşımına göre:
Muayenehanede tekrarlanan ölçümlerde 140/90 mmHg veya üzeri hipertansiyon olarak kabul edilir.
Ev ölçümlerinin ortalamasının 135/85 mmHg veya üzerinde olması yüksek tansiyonu düşündürür.
Yirmi dört saatlik tansiyon holterinde günlük ortalamanın 130/80 mmHg veya üzerinde olması hipertansiyonla uyumludur.
Muayenehanede 120-139 mmHg büyük tansiyon veya 70-89 mmHg küçük tansiyon, yüksek tansiyon gelişme riskinin arttığı değerler olarak değerlendirilir.
Tansiyon ilacı kullanan yetişkinlerin büyük bölümünde, tedavi iyi tolere ediliyorsa 120-129 mmHg büyük tansiyon ve 70-79 mmHg küçük tansiyon aralığı hedeflenebilir. Ancak ileri yaştaki, düşme riski bulunan, ayağa kalkınca tansiyonu düşen veya bazı kronik hastalıkları olan kişilerde hedef değerler kişiye özel belirlenmelidir.
Tek bir ölçümün yüksek çıkması hipertansiyon tanısı için yeterli değildir. Ağrı, stres, uykusuzluk, egzersiz, kahve, sigara veya yanlış ölçüm tekniği tansiyonu geçici olarak yükseltebilir.
Hipertansiyon Belirtileri Nelerdir?
Hipertansiyon genellikle belirti vermez. Kişi kendisini tamamen sağlıklı hissederken tansiyonu yüksek olabilir. Bu nedenle yüksek tansiyonu anlamanın en güvenilir yolu düzenli ve doğru ölçüm yapmaktır.
Tansiyon çok yükseldiğinde veya uzun süredir kontrolsüz olduğunda şu şikayetler görülebilir:
Baş ağrısı
Baş dönmesi
Bulanık görme
Kulakta uğultu
Çarpıntı
Nefes darlığı
Göğüs ağrısı
Burun kanaması
Halsizlik
Bilinç bulanıklığı
Bu belirtiler yalnızca hipertansiyona özgü değildir. Şikayet bulunmaması da tansiyonun normal olduğu anlamına gelmez.
Hipertansiyon Neden Olur?
Hipertansiyon hastalarının büyük bölümünde tek bir neden belirlenemez. Genetik özellikler, yaş, beslenme alışkanlıkları, fazla kilo, hareketsizlik ve çevresel etkenler birlikte rol oynar. Bu durum primer hipertansiyon olarak adlandırılır.
Yüksek tansiyon riskini artırabilen başlıca etkenler şunlardır:
Ailede hipertansiyon bulunması
Fazla kilo ve bel çevresinde yağlanma
Fazla tuz tüketimi
Hareketsiz yaşam
Sigara kullanımı
Fazla alkol tüketimi
Diyabet
Uyku apnesi
Kronik böbrek hastalığı
Uzun süreli stres
İleri yaş
Bazı ağrı kesiciler, hormon ilaçları ve burun açıcı ilaçlar
Bazı hastalarda hipertansiyon başka bir hastalıktan kaynaklanır. Böbrek hastalıkları, böbrek damarındaki darlık, böbrek üstü bezinin fazla hormon üretmesi, tiroid hastalıkları ve uyku apnesi sekonder hipertansiyona neden olabilir.
Özellikle genç yaşta başlayan, kısa sürede ağırlaşan veya birden fazla ilaca rağmen kontrol altına alınamayan hipertansiyonda altta yatan başka bir neden araştırılabilir.
Hipertansiyon Hangi Hastalıklara Yol Açar?
Kontrolsüz hipertansiyon damar duvarlarında sürekli bir basınç oluşturur. Bu durum damar sertliğini hızlandırabilir ve kalbin daha yüksek basınca karşı çalışmasına neden olabilir.
Uzun süreli yüksek tansiyon şu hastalıkların riskini artırabilir:
Kalp kasında kalınlaşma
Aort anevrizması ve aort diseksiyonu
Böbrek yetmezliği
Göz damarlarında hasar
Hafıza ve düşünme işlevlerinde bozulma
Tansiyonun kontrol altına alınması yalnızca ölçüm cihazındaki sayıları düşürmeyi değil, bu hastalıkların gelişme riskini azaltmayı amaçlar.
Tansiyon Nasıl Doğru Ölçülür?
Yanlış ölçüm tekniği tansiyonun olduğundan yüksek veya düşük çıkmasına neden olabilir. Evde ölçüm için doğruluğu onaylanmış, üst koldan ölçüm yapan otomatik bir cihaz tercih edilmelidir. Bilekten ölçen cihazlar doğru pozisyonda kullanılmadığında daha fazla ölçüm hatasına yol açabilir.
Doğru tansiyon ölçümü için şu adımlar uygulanmalıdır:
Ölçümden önceki 30 dakika içinde sigara, kahve, çay, enerji içeceği, alkol ve egzersizden kaçınılmalıdır.
Mesane doluysa tuvalete gidilmelidir.
Ölçümden önce en az 5 dakika sessizce oturulmalıdır.
Sırt desteklenmeli ve ayaklar yere düz basmalıdır.
Bacak bacak üstüne atılmamalıdır.
Manşet kıyafetin üzerine değil, çıplak kola takılmalıdır.
Kola uygun büyüklükte manşet kullanılmalıdır.
Kol bir masa üzerinde desteklenmeli ve manşet kalp hizasında olmalıdır.
Ölçüm sırasında konuşulmamalı ve hareket edilmemelidir.
Bir dakika arayla iki ölçüm yapılmalı ve sonuçlar kaydedilmelidir.
Manşetin küçük olması tansiyonun olduğundan yüksek, fazla büyük olması ise olduğundan düşük ölçülmesine neden olabilir. Bu nedenle özellikle kol çevresi geniş olan kişilerde uygun manşet seçimi önemlidir.
Evde Tansiyon Takibi Nasıl Yapılır?
Hipertansiyon tanısı veya ilaç tedavisinin değerlendirilmesi için birkaç günlük düzenli ev ölçümü tek bir ölçümden daha değerlidir.
Genellikle sabah ve akşam ölçüm yapılır. Sabah ölçümü kahvaltıdan ve tansiyon ilacını almadan önce, akşam ölçümü ise benzer bir saatte yapılabilir. Her ölçüm döneminde bir dakika arayla iki değer kaydedilir.
Değerlendirme öncesinde en az 3 gün, mümkünse 7 gün boyunca ölçüm yapılması daha güvenilir bir ortalama sağlar. Sonuçlar tarih, saat ve nabız bilgisiyle birlikte kaydedilmelidir. İlaç değişikliği yalnızca tek bir yüksek veya düşük ölçüme göre yapılmamalıdır.
Doktor muayenesinde yüksek, evde normal tansiyon görülmesine beyaz önlük hipertansiyonu denir. Muayenehanede normal olduğu halde evde veya günlük yaşam sırasında yüksek ölçüm bulunması ise maskeli hipertansiyon olarak adlandırılır. Bu durumların belirlenmesinde ev ölçümü veya 24 saatlik tansiyon holteri kullanılabilir.
Hipertansiyonda Beslenme Nasıl Olmalıdır?
Hipertansiyonda beslenmenin temel amacı tuz tüketimini azaltmak, sağlıklı kiloyu korumak ve damar sağlığını desteklemektir.
Günlük toplam tuz tüketiminin 5 gramın altında tutulması önerilir. Bu miktar yaklaşık bir çay kaşığı tuza karşılık gelir. Ancak günlük tuzun önemli bir bölümü sofrada eklenen tuzdan değil, ekmek, peynir, zeytin, turşu, hazır soslar, paketli ürünler ve işlenmiş etlerden alınır.
Beslenmede şu noktalara dikkat edilebilir:
Sebze ve meyve tüketimi artırılmalıdır.
Tam tahıllar, kuru baklagiller ve lifli gıdalar tercih edilmelidir.
Balık, zeytinyağı ve tuzsuz kuruyemişlere yer verilmelidir.
İşlenmiş et, sucuk, salam ve sosis sınırlandırılmalıdır.
Hazır çorba, cips, kraker ve paketli soslar azaltılmalıdır.
Şekerli içecekler ve aşırı işlenmiş gıdalar mümkün olduğunca tüketilmemelidir.
Yemeklerin tadı tuz yerine limon, sarımsak, sirke ve baharatlarla artırılabilir.
Fazla alkol tüketiminden kaçınılmalıdır.
Potasyumdan zengin sebze ve meyveler tansiyon kontrolüne katkı sağlayabilir. Ancak böbrek hastalığı bulunan veya kandaki potasyumu yükseltebilen ilaç kullanan kişiler potasyum takviyesi ya da potasyumlu tuz kullanmadan önce doktoruna danışmalıdır.
Hipertansiyon Hastaları Egzersiz Yapabilir mi?
Düzenli egzersiz tansiyonun kontrolüne, kilo kaybına ve kalp damar riskinin azaltılmasına yardımcı olur. Yetişkinler için haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik aktivite önerilir. Tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme ve hafif koşu uygun seçenekler olabilir.
Egzersiz haftanın çoğu gününe dağıtılabilir. Örneğin haftada 5 gün, 30 dakika tempolu yürüyüş yapılabilir. Buna haftada en az 2 gün hafif veya orta düzeyde kas güçlendirici egzersizler eklenebilir.
Uzun süredir egzersiz yapmayan kişiler düşük tempoyla başlayıp süreyi kademeli olarak artırmalıdır. Tansiyonu çok yüksek olan, kalp hastalığı bulunan veya egzersiz sırasında göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da baş dönmesi yaşayan kişiler ağır egzersize başlamadan önce değerlendirilmelidir.
Çok ağır ağırlık kaldırmak ve nefesi uzun süre tutarak yapılan zorlayıcı hareketler tansiyonu aniden yükseltebilir. Ağırlık egzersizlerinde doğru nefes tekniği kullanılmalı ve kişiye uygun yoğunluk seçilmelidir.
Hipertansiyon Nasıl Tedavi Edilir?
Hipertansiyon tedavisi yaşam tarzı düzenlemeleri ve gerekli durumlarda ilaç kullanımından oluşur. Tedavi kararı yalnızca tansiyon değerine göre değil, kişinin kalp damar riski, yaşı ve eşlik eden hastalıklarına göre verilir.
Tedavide kullanılabilen başlıca ilaç grupları şunlardır:
ACE inhibitörleri
Anjiyotensin reseptör blokerleri
Kalsiyum kanal blokerleri
İdrar söktürücüler
Beta blokerler
Diğer tansiyon düşürücü ilaçlar
Birçok hastada tansiyonu istenen düzeye indirmek için farklı etki mekanizmalarına sahip iki veya daha fazla ilaç gerekebilir. Bu durum hastalığın ağır olduğu veya tedavinin başarısız kaldığı anlamına gelmez.
Tansiyon ilaçları bağımlılık yapmaz. Tansiyonun normal ölçülmesi çoğunlukla ilacın etkili olduğunu gösterir. İlaçların düzensiz kullanılması veya tansiyon normale geldiği için bırakılması değerlerin yeniden yükselmesine neden olabilir.
Hipertansiyon Tanısında Hangi Testler Yapılır?
Hipertansiyon saptandığında kalp, böbrekler ve damarların etkilenip etkilenmediği değerlendirilir. Ayrıca yüksek tansiyona yol açabilecek başka bir hastalık bulunup bulunmadığı araştırılabilir.
Hastanın durumuna göre şu incelemeler yapılabilir:
Kan ve idrar testleri
Böbrek fonksiyon testleri
Kan şekeri ve kolesterol ölçümü
EKG
Ekokardiyografi
Göz dibi incelemesi
Böbrek ultrasonu
Yirmi dört saatlik tansiyon holteri
Uyku apnesi değerlendirmesi
Hormon testleri
Her hastaya bütün testlerin yapılması gerekmez. İncelemeler yaş, tansiyon düzeyi, kullanılan ilaçlar ve muayene bulgularına göre seçilir.
Tansiyon Ne Zaman Tehlikelidir?
Tansiyonun 180/120 mmHg veya üzerinde ölçülmesi ciddi bir yükselmedir. Kişi en az birkaç dakika dinlendikten sonra ölçüm tekrarlanmalıdır.
Yüksek tansiyona aşağıdaki belirtilerden biri eşlik ediyorsa 112 aranmalıdır:
Göğüs ağrısı
Şiddetli nefes darlığı
Konuşma bozukluğu
Yüzde, kolda veya bacakta güçsüzlük
Görme kaybı veya belirgin görme değişikliği
Bilinç bulanıklığı
Şiddetli ve alışılmadık baş ağrısı
Bayılma
Şiddetli sırt ağrısı
Bu belirtiler kalp krizi, inme, akciğer ödemi veya aort diseksiyonu gibi acil durumlarla ilişkili olabilir. Belirti bulunmasa bile tekrar ölçümde tansiyon 180/120 mmHg veya üzerinde kalıyorsa aynı gün sağlık kuruluşuyla iletişime geçilmelidir.
Hipertansiyon Düzenli Takiple Kontrol Altına Alınabilir
Hipertansiyon çoğu zaman belirti vermeden ilerleyen ancak kalp, beyin, böbrekler ve damarlar üzerinde ciddi sonuçlara yol açabilen bir hastalıktır. Tanı tek bir yüksek ölçüme göre değil, doğru teknikle yapılan tekrarlayan ölçümlere göre konulur.
Tuzu azaltmak, sağlıklı beslenmek, düzenli egzersiz yapmak, fazla kiloları vermek ve sigarayı bırakmak tansiyon kontrolünü destekler. Ancak yaşam tarzı düzenlemeleri, gerekli hastalarda ilaç tedavisinin yerine geçmez.
Tansiyon ilaçlarının düzenli kullanılması, ev ölçümlerinin kaydedilmesi ve kontrollerin aksatılmaması yüksek tansiyona bağlı kalp krizi, inme, kalp yetmezliği ve böbrek hastalığı riskinin azaltılmasına yardımcı olur.
